مؤسسه رشد پژوهش ایرانیان به مناسبت بازیابی کتیبه خشایارشا در دریاچه وان در شرق ترکیه
که با کوشش چهار روزۀ زوج جهانگرد ایرانی - خانم و آقای قیدی – یافته شده و برای نخستین
بار از آن تصویربرداری شد،است، گفت و
گویی را با دکتر شاهرخ رزمجو ترتیب داد که متن این گفت و گو را به شرح زیر به آگاهی
هم میهنان می رساند.
 |
|
کتیبه
بازیابی شده خشایار سو در نزدیکی دریاچه وان ترکیه توسط زوج جهانگرد
ایرانی
|
ـ آقای دکتر رزمجو ضمن آن که بازیابی کتیبه خشایارشا در دریاچه
وان را به شما شادباش می گوییم، به ویژه از جنابعالی سپاسگزاریم که این مؤسسه را از
وجود چنین اثر تاریخی برجسته ای در آن نواحی آگاه کردید. برای ما بگویید زمانی که از
بازیابی این کتیبه آگاه شدید و تصاویر آن را دیدید، چه حسی به شما به عنوان متخصص تاریخ و فرهنگ هخامنشیان دست داد؟
دکتر رزمجو:
بازیابی این کتیبه خبر خوبی بود. آنچه تاکنون بجز متن، از
این کتیبه
می دانستیم این بود که در جایی در پیرامون دریاچه وان بر روی دیواره ای سنگی
تراشیده شده است. اما اطلاعی بیش از این در دست نبود تا نشان دهد در کدام ناحیه از
دریاچه وان این اثر ساخته شده است و حتی این کتیبه چه شکلی دارد. فکرش را بکنید که
انسان تا به حال با نام یک اثر و یا محتوای آن آشنا باشد اما هیچ تصویری از آن ندیده
باشد و جای آن نیز ناشناس باقی مانده باشد. طبیعتا یک نقطه کور به شمار می رفت. قطعاً
وقتی آن را دیدم، تصوری که از شکل آن در ذهن داشتم، جان گرفت وضوح بیشتری پیدا کرد.
این امکان نیز بوجود آمد که شکل و جزییات این اثر ایرانی را با نمونه های دیگر مقایسه
کرد و دانستن اینکه این کتیبه امروزه در چه شرایطی قرار دارد نیز دارای اهمیت بود.
به هر حال آن دو جهانگرد هم سهم بسزایی در یافتن مکان دقیق این اثر دارند و تصویربرداری
آنها از این کتیبه ارزشمند کار مهمی بود که شایستۀ تقدیر و سپاسگزاری است.
 |
|
نشست زوج جهانگرد با دکتر شاهرخ رزمجو برای بررسی موقعیت
کتیبه گمشده خشایار شا در موسسه رشد پژوهش ایرانیان
|
ـ جناب
رزمجو تاریخچۀ پیدا شدن این کتیبه چگونه است؟ یعنی برای نخستین بار چه کسی این اثر
را معرفی کرده است و در چه تاریخی؟
دکتر رزمجو: متن این کتیبه، و نه تصویر آن، برای نخستین بار
در سال
1908 میلادی، سپس در سال
1911 و
بعد در سال 1941 و سپس در سال
1953
میلادی نیز توسط کِنت به چاپ رسیده
است. بعد از او متخصصان دیگری از جمله شارپ و لوکوک در بارۀ این کتیبه مطالبی نوشته
اند. اما هیچکس از مکان دقیق کتیبه تا به امروز که این زن و شوهر جهانگرد آن را بار
دیگر پیدا کرده اند، مطلع نبوده و به جز طراحی دستی کتیبه توسط جهانگردان قدیمی، تصویری
از آن تا به امروز ارائه نشده بود که به وضوح شکل کتیبه را نشان دهد. شارپ آن را کتیبه
ای بر دیوار صخره ای یک قصر می دانست و کِنت آن را دیواره صخره ای یک دژ. به دلیل نامشخص
بودن مکان کتیبه، امکان بررسی محل برای تعیین درستی این نظریات وجود نداشت. اما اکنون
با شناسایی مکان کتیبه، امکان لازم برای بدست آوردن شواهد باستانشناسی دیگر نیز فراهم
آمده است.
 |
|
نشست زوج جهانگرد با دکتر شاهرخ رزمجو برای بررسی موقعیت
کتیبه گمشده خشایار شا در موسسه رشد پژوهش ایرانیان
|
ـ آیا همانندی ویژه ای میان این کتیبه و
دیگر کتیبه های دوران هخامنشی وجود دارد؟
دکتر رزمجو: از
نظر شکل ظاهری، کتیبه های گنجنامه همدان به
این کتیبه شباهت های بیشتری دارند. گرچه در
برخی جزییات و البته متن، با هم متفاوتند.
اما با توجه به آنچه که از تصاویر دریافتی از کتیبه دریاچه وان و وجود حفره های کوچک
کنار کتیبه، بر می آید، می توان گفت که این کتیبه هم مانند کتیبه های گنج نامه، دارای
در و قاب ویژه ای بوده که برای جلوگیری از گزند و تخریب باد و باران و غیره روی آن
را می پوشانده است.
ـ به
این ترتیب که شما می گویید کتیبه همدان
دارای در و قابی مخصوص بوده است؟
ـ بله، ظاهرا کتیبه گنج
نامه دارای قابی بوده و درهای دو لنگه
به آن وصل می شده که با لولا باز و بسته
می شده اند. گمان نمی کنم که نمونۀ دیگری از این نوع داشته باشیم. آن چه که مسلم است
این است که در گنجنامه شواهد مربوط به وجود این قاب و درها مشخص است، اما از کیفیت
آن در کتیبه وان اطلاعی در دست نبود. البته تا امروز که با تصاویری که زوج جهانگرد
برای ما فرستاده اند، نمونۀ دیگری از این نوع شناسایی شد.
 |
|
از راست
به چپ آقای دکتر شاهرخ رزمجو - آقای غلامرضا رمضانی دورکی - خانم معصومه امیری مقدم -
آقای محمود قیدی - آقای امیر رمضانی
دورکی
|
ـ جناب رزمجو، بفرمایید که
چرا بسیاری از این کتیبه ها را در ارتفاعات و بعضاً در مکان های صعب العبور می ساخته
اند؟ مگر قرار نبوده است که مردم آنها را بخوانند؟
دکتر رزمجو: نخست باید
دید که در کنار این کتیبه چه نوع تأسیساتی بوده است. اما بطور کلی اغلب این کتیبه ها
را همچون کتیبه بیستون، دور از دسترس می ساخته اند تا از آسیب دیدن آنها بدست افراد و یا مهاجمان پیشگیری شود. بنابراین همیشه این گونه نبوده که کتیبه ها برای خواندن
مردم طراحی شده باشد. اگر هم خوانده می شده، متن و موضوع آنها برای مدتی محدود، توسط
افرادی که در آنجا چنین وظیفه ای داشته اند، برای مردم و یا مسافران خوانده می شده،
چرا که نه امکان دیدن متن از آن فاصله براحتی امکان پذیر بوده و نه همه قادر به خواندن
متن ها بوده اند. بسیاری از این کتیبه ها را به عنوان سندی برای انتقال به آیندگان
طراحی می کرده اند. اما آن را در مکانی بلند می ساختند تا هم دیده شود و هم از گزند
مصون باشد. جالب ترین این نوع کتیبه ها را ما در زیر پی کاخ های بازمانده از دوران
هخامنشی می بینیم. این نشان می دهد که انتقال اطلاعات در مورد بانیان یک اثر و بنا
برای هخامنشیان اهمیت بسیار داشته است. گرچه این سنت، کهن تر از دوره هخامنشی است.
ـ آقای دکتر رزمجو در
کتیبه دریاچه وان از چه چیز سخن گفته شده است؟
دکتر رزمجو: این کتیبه به سه زبان ِ پارسی باستان، ایلامی و بابلی نوشته شده است. متن پارسی باستان آن در
27
سطر گنجانده شده که در واقع به نام خشایارشا است. خشایارشا می گوید که در این ناحیه
داریوش ـ پدرش ـ ساختمانهای زیبایی بنا کرده و دستور داده است که جایی را برای کنده
کاری کتیبه آماده کنند، اما کندن کتیبه انجام نگرفته تا آنکه در زمان خشایارشا، او
کتیبه خود را در آن مکان نوشته است.
ترجمۀ فارسی این کتیبه به این شرح است:
خدای
بزرگ است اهورامزدا، که بزرگترین خدایان است
که این زمین را آفرید، که آن آسمان را آفرید
که
شادی را برای مردم آفرید
که خشایارشا را شاه کرد
یگانه شاه بسیاری
یگانه
فرمانروای بسیاری
من
خشایارشا، شاه بزرگ، شاه شاهان
شاه
مردمان بسیار
شاه
در این زمین دور و پهناور
پسر
داریوش شاه، هخامنشی
گوید خشایارشا شاه: داریوش شاه که پدرم بود، به خواست اهورامزدا [ بناهای ] زیبا ساخت و او
دستور داد این کتیبه کنده شود.
اما
نوشته ای در آن کنده نشد
پس
از آن من دستور دادم این نوشته در
آن کنده شود
اهورامزدا
با خدایان مرا و شهریاری مرا و آنچه که من ساخته ام، نگاه دارد.
موسسه رشد پژوهش ایرانیان